در روز جهانی آب.. از راز زنده بودن و زندگی کردن محافظت کن
اهواز ژورنال- دکتر سید زمان موسوی، پژوهشگر و مدرس حوزه منابع آب و محیط زیست
شنبه، 22 مارس 2025
آب یکی از بزرگترین نعمتهایی است که خداوند به بندگانش عطا کرده است و راز زندگی برای تمامی موجودات زنده محسوب میشود، و اگر زندگی بر روی سطح زمین ممکن شده است و ادامه وجود تمامی موجودات در حیات به آن وابسته است و هیچ موجود زندهای نمیتواند از آن بینیاز باشد.
اگر وجود آب بزرگ نبود، تمامی شکلهای موجودات زنده برروی کره زمین، از انسان و گیاه و حیوان منقرض میشدند. قدیمترها عربها قطع آب را با گفته معروف«الماء هو أهم موجود و أعز مفقود»«آب مهمترین موجود و عزیزترین مفقود است» توصیف میکردند. اگر این نعمت از ما قطع شود، زندگی بر روی زمین ادامه نخواهد داشت.
آب اساس زندگی انسان، حیوان و گیاه است و استفاده از آن محدود به نوشیدن نیست، بلکه برای امنیت غذایی انسان و حیوان نیز ضروری است. گیاهان که اصل زنجیرههای غذایی موجودات زنده هستند، حیاتشان به آب وابسته است و وجود گیاه در هر مکان بهمعنای وجود زندگی است و همه اینها به وجود آب برمیگردد.
آب اساس زندگی و شکل گیری تمامی تمدنها و اجتماعات انسانی در کنار منابع آبی همچون چشمهها، رودخانهها، دریاها و اقیانوسها می باشد. زیرا آب رودها موادی مغذی را حمل میکند که خاک را بسیار باارزش میسازد و وجود آب اهمیتی بزرگ دارد، از این رو مردم و نمودهای زندگی در مناطق واحات و چشمههای آب متمرکز شدهاند.
به همین دلیل، جهان در دوم فروردین (22 مارس) هر سال روز جهانی آب را *جشن* میگیرد تا به تهدیدهایی که در اثر کمبود آب بر امنیت غذایی، برابری اجتماعی و محیط زیست به وجود میآیند، توجه کند. این شرایط تحقق توسعه پایدار و امنیت و صلح در جهان را دچار چالش میکند.
مفهوم جشن
ایده روز جهانی آب به سال 1992 برمیگردد، سالی که کنفرانس سازمان ملل متحد در زمینه محیط زیست و توسعه در پایتخت آرژنتین، ریو دیژانیرو، برگزار شد.
در همان سال، مجمع عمومی روز 22 مارس هر سال را به عنوان روز جهانی آب تعیین کرد تا آگاهی درباره عدم دسترسی بیش از دو میلیارد نفر به آب شرب را افزایش دهد و هدف ششم از اهداف توسعه پایدار را که به مسئله دسترسی همه به آب و خدمات بهداشت عمومی تا سال 2030 میپردازد، حمایت کند.
در سالهای بعد، تعدادی از فعالیتها مانند سال بینالمللی همکاری در زمینه آب در سال 2013، و همچنین دهه بینالمللی اقدام «آب برای توسعه پایدار» از 2018 تا 2028 نیز تأسیس شدند.
سهچهارم کره زمین… آب
آب از ترکیب یک اتم اکسیژن و دو اتم هیدروژن تشکیل شده است و سهچهارم کره زمین را پوشش میدهد و همچنین 60 درصد از وزن بدن ما را نیز تشکیل میدهد.
اگر یک فرد میتواند بدون غذا برای روزها و شاید هفتهها بماند، بسته به اینکه بدن او چه مقدار چربی دارد، نمیتواند بیشتر از چند روز بدون آب زنده بماند و این به دلیل نقش حیاتی آب در بقای ماست.
آب مواد مغذی را در بدن ما حمل میکند و فضولات را از طریق آن از بدن خارج میکند. همچنین آب محیطی است که ویتامینها، مواد معدنی، قندها و اسیدهای آمینه (که پروتئینها را تشکیل میدهند) در آن حل میشوند، و این امکان را برای بدن فراهم میکند که از آنها در فرایند متابولیسم و تولید انرژی استفاده کند.
اهمیت آب
آب اهمیت زیادی دارد، زیرا جزء اساسی بدن ماست و حدود 60 درصد از وزن بدن را تشکیل میدهد. این ماده برای بدن انسان بسیار ضروری است و همچنین منبع غذایی برای موجودات دریایی در دریاها، اقیانوسها و رودخانهها است. ماهیها و موجودات دریایی منبعی از ثروت اقتصادی و غذایی هستند که آب اساس آنهاست.
آب تقریباً دو سوم سطح زمین را اشغال کرده و حدود 75 درصد از ساختار جسم انسان را تشکیل میدهد
و به همین دلیل یکی از اجزای اساسی لازم برای ادامه حیات در سیاره ما به شمار میرود.
آب در بدن انسان به طریقی در حال حرکت است که مشابه حرکات آن در نقاط مختلف زمین است، جایی که به حل، انتقال و تجدید عناصر آلی و مواد مغذی کمک میکند و بدن را از ناخالصیها پاک میسازد. همچنین وظایف مایعات و بافتها و سلولهای لنفاوی را تنظیم میکند و شامل ترشحات غدد نیز میشود.
آب در حمایت از بسیاری از حوزههای ضروری انسانی همچون کشاورزی، صنعت و حمل و نقل نقش حیاتی ایفا میکند، که فقط بخشی کوچک از سیستم فعالیتهایی است که به طور اساسی به آب وابستهاند.
اهمیت آب در زندگی انسان
بدن انسانی تقریباً 65 درصد از آب تشکیل شده است و ضروری است که بدن هر روز مقدار معینی آب دریافت کند تا زندگی خود را به صورت سالم و منظم حفظ نماید. این مقادیر تحت تأثیر تغییرات مختلف قرار میگیرند.
وظایف حیاتی آب در داخل بدن انسان به مجموعهای از عملکردها شامل تشکیل عنصر اساسی برای هر سلول از سلولهای جسم انسان اشاره دارد که نقشی عمده به عنوان ماده اساسی برای ساخت سلول دارد.
تنظیم دمای بدن انسان درونی و با واسطهی فرآیندهای خاصی که از تنفس و عرق کردن ناشی میشود، انجام میپذیرد.
پیشگیری از انباشت سموم در بدن عمدتاً از طریق فرایند ادرار صورت میگیرد.
تثبیت یک محافظ برای محافظت از مغز، یا ستون فقرات و جنینها در داخل رحمها و کاهش اصطکاک بین مفاصل، جایی که به عنوان وسیلهای برای تسهیل حرکات عمل میکند.
اهمیت آب برای حیوانات
چربیهای موجود در بدن موجودات زنده به نسبت 10 درصد از آب در ساختار خود نیاز دارند، علاوه بر اینکه آب دارای خواص زیستی منحصر به فردی است که به خود بدن حیوان مربوط میشود.
حیوانات بدون وجود آب قادر به انجام وظایف خود و همچنین انجام فرایندهای متابولیکی نیستند، بهعلاوه نقش اساسی آن در انتقال عناصر غذایی جذب شده به مجرای خون نیز اهمیت دارد.
آب به عنوان واسطهای برای انتقال و حذف تمام ناخالصیهای موجود در بدن موجودات زنده عمل میکند و همچنین اساس تمام فرایندهای حیاتی است که در بدن اتفاق میافتد.
آب به حفظ تعادل حرارتی جسم از طریق فرآیند تبخیر که در سطح پوست موجودات زنده و همچنین از طریق عرق آنها انجام میشود، کمک میکند. این ماده همچنین نرمش لازم برای عضلات را فراهم میکند که به تقویت آنها کمک میکند.
آب در رژیم غذایی، نقشی حیاتی دارد، زیرا به طور اساسی در تمامی انواع مواد غذایی که حیوانات ممکن است مصرف کنند، وجود دارد.
اهمیت آب برای گیاهان
آب برای تمام اشکال زندگی از جمله گیاهان مفید است، زیرا بدون آب، گیاهان نمیتوانند رشد و توسعه یابند.
آب میتواند عنصر کمک کنندهای برای گیاهان در فرایند تشکیل آنها باشد، این کار به واسطه فرآیندی به نام خنککننده ناشی از تبخیر است که نقش عمدهای در فرایند فتوسنتز ایفا میکند.
در طول فرایند فتوسنتز، گیاهان از آب برای استخراج دیاکسید کربن استفاده میکنند و علاوه بر این، آب در توازن فشار داخل سلولهای گیاه نیز نقش کلیدی دارد.
آب بهعنوان سنگ بنای رشد و بلوغ زراعتهایی است که انسانها برای بهدست آوردن انواع مختلف گیاهان ضروری برای ادامه زندگی انسان و سایر موجودات زنده میکارند.
آب عامل اصلی برای انتقال تمامی مواد غذایی و معدنی از خاک به گیاه است که بدون آن، محصول نمیتواند توسعه یابد و به رشد ادامه دهد و در کارکردهای حیاتی وابسته به گیاه نقش بارزی دارد.
پیامهای سازمان ملل در روز جهانی آب 2025
– یخچالهای طبیعی سریعتر از هر زمان دیگری ذوب میشوند
دمای کره زمین به دلیل تغییرات اقلیمی در حال افزایش است و با این افزایش، مساحت دنیای یخزده ما کاهش مییابد، که باعث میشود چرخه آب بیشتر متغیر و شدید شود.
– پسروی یخچالها خطر
– ویرانی را به همراه دارد
جریانهای آب ناشی از ذوب یخ به طور مداوم در حال تغییر است، که منجر به سیلابها، دورههای خشکسالی، زمینلرزهها و افزایش سطح دریا میشود و به اکوسیستمها آسیب میزند و بدین ترتیب بر میلیاردها نفر تأثیر میگذارد.
– حفظ یخچالهای طبیعی استراتژی بقای ماست
باید به طور مشترک برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای اقدام کنیم و آب ناشی از ذوب یخ را به شکلی پایدارتر به نفع مردم و سیاره مدیریت کنیم.
ایران و برنامههای جهانی آب
کشور جمهوری اسلامی ایران میتواند نقشی محوری در پیشبرد برنامههای آب در سازمان ملل و مجامع چندجانبه ایفا کند که هدف آن تأکید بر ضرورت رعایت اصول همکاری و همبستگی بینالمللی و جلوگیری از تقابل و دوقطبیسازی هنگام مواجهه با چالشها در مسائل آب است .
لازم است که سیاست کشور ما ایران، بر ضرورت پایبندی به اصول حقوق بینالملل مربوطه تأکید کند و در رأس آنها اصلی است که به استفادههای آبی کشورهای هممرز در رودخانههای بینالمللی آسیب نرساند و اصل پیشخبر و مشاوره را رعایت کند.
این بخش آب در کشور ما با چالشهای متعددی هم در سطح جهانی و هم در سطح محلی به دلیل تغییرات اقلیمی، افزایش جمعیت و نیاز به توسعه و افزایش تقاضای آب روبرو است.
این چالشها نیازمند تلاشهای مضاعفی برای مقابله با آنها در تمام سطوح است:
اول: در سطح جامعه
از طریق افزایش آگاهی مردم درباره اهمیت صرفهجویی در آب و حفاظت از آن در برابر تمامی اشکال هدررفت و آلودگی.
دوم: در سطح اجرایی
استراتژی جامع سیاسی آب را برای مدیریت منابع آبی باید راهاندازی کرد، که در اجرای آن به نظریه «مدیریت یکپارچه منابع آبی» استناد میشود و در اجرای آن وزارتخانهها و نهادهای چندگانه همکاری دارند.
این استراتژی به سه محور اصلی تقسیم میشود: حداکثر بهرهوری از هر قطره آب، از بین بردن آلودگی و مقابله با مشکلات آن، و همکاری با کشورهای همسایه برای حفظ و توسعه آن.
میتوان این سیاستها را با اجرای پروژههای بزرگ ملی آغاز کرد که مهمترین آنها عبارتند از:
– تقویت کانالهای خاکی که 25 تا 35 درصد از کل آبهای آنها هدر میرود. با استفاده از مصالح سیمانی این رقم به نصف کاهش مییابد و همچنین برخی از این کانالها به لوله تبدیل میشود که تبخیر آب را به 10 درصد کاهش میدهد.
– تبدیل آبیاری غرقابی به آبیاری قطرهای و توسعه آبیاری سطحی با ورود به مقیاسهایی برای رطوبت خاک که بهرهوری آبیاری را از 74 درصد به 90 درصد افزایش میدهد.
– بازنگری در سیاست کشاورزی در برخی زراعتهای پر مصرف آب مانند نیشکر، برنج، هندوانه و…..
– توسعه منابع آب با تصفیه آب دریا و افزایش مقدار آب تصفیه شده تولیدی به 10 برابر، به طوری که مثلا از 100 میلیون متر مکعب به یک میلیارد متر مکعب برسد.
هدف این است که تا سال 2030 به سه میلیارد متر مکعب و تا سال 2050 به پنج میلیارد متر مکعب برسد.
– تصفیه آبهای زهکشی کشاورزی، فاضلاب و زهکشی صنعتی و بازیابی آنها به طوری که منابع را افزایش دهد.
